Άνθρωποι που κούνησαν το μαντήλι στην Ελλάδα επιστρέφουν πια μονάχα για διακοπές. Πως βλέπουν τη χώρα τους από την οπτική γωνία της ξενιτιάς;
Αυτό που βαραίνει τις βαλίτσες τους δεν ζυγιέται και δεν μετριέται. Κι όταν ετοιμάζουν τα μπαγκάζια τους για διακοπές είναι ο παρονομαστής του χρόνου τους. Οι νέοι Έλληνες μετανάστες είδαν την πατρίδα τους να γίνεται καρτ ποστάλ – μια εικόνα μακρινή κι αγαπημένη, όχι ειδυλλιακή ωστόσο. Γιατί η νοσταλγία, το αόρατο βάρος στις αποσκευές τους, μπορεί να χρωματίζει τις αναμνήσεις, αλλά δεν αρκεί για να πάρει κανείς αποφάσεις ζωής. Άνθρωποι που κούνησαν το μαντήλι στην Ελλάδα επιστρέφουν πια μονάχα για διακοπές. Πως βλέπουν τη χώρα τους από την οπτική γωνία της ξενιτιάς;
Η Αμαλία ήταν η πρώτη που πυροδότησε τη συζήτηση. Ένα σχόλιό της για την Ελλάδα στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης έθεσε το ερώτημα: πως άραγε μοιάζει μια πατρίδα όταν μετατρέπεται σε προορισμό διακοπών; Με άλλα λόγια, πως ζει ένας άνθρωπος μακριά από ό,τι τον συνέχει και ό,τι αγάπησε; Και πως χωράει μια ολόκληρη ζωή μέσα στις ελάχιστες μέρες μιας θερινής άδειας; Η Αμαλία έφυγε στα 37 της για την Βαυαρία. «Κορίτσι γνωρίζει αγόρι, φάση follow your heart», ξεκινά την αφήγηση γελώντας – τότε ωστόσο έκλαιγε. «Μόλις βρήκα έναν της προκοπής, εκείνος έφευγε για Γερμανία. Ταυτόχρονα, ζητούσα ένα (1) ευρώ αύξηση την ώρα μετά από 15 χρόνια εργασίας στο ίδιο φροντιστήριο αγγλικών κι η ιδιοκτήτρια μου έλεγε πως… της ζητάω να πουλήσει το ένα της νεφρό. ‘Έτσι, φόρτωσα το αμαξάκι μου με κατσαρόλες, μπρίκια και χαλιά και την έκανα. Φοβόμουν φυσικά, έψαχνα απεγνωσμένα για δουλειά επί μήνες παντού – ακόμα και σε μανάβικα για δουλειά επί μήνες. Τελικά, βρήκα μια part time σε πανεπιστήμιο και έκανα και ιδιαίτερα».
Σήμερα η Αμαλία αγαπά το ίδιο αγόρι κι έχει αποκτήσει κι ένα αγοράκι. Εξακολουθεί να διδάσκει αγγλικά στο πανεπιστήμιο. Τι της λείπει από την Ελλάδα; «Δεν θα πω ο ήλιος, όπως λένε πολλοί. Μου λείπουν οι άνθρωποι που έχασα, οι φίλοι και η οικογένειά μου. Μου λείπει η επικοινωνία – μόνο στην Γερμανία κατάλαβα πόσο την έχω ανάγκη. Μου λείπει ακόμα και μια “καλημέρα τι κάνεις” με μια γειτόνισσα ή τον περιπτερά – αυτό δεν υπάρχει εδώ».
Η Ελλάδα αποχαιρετά τα παιδιά της
Ωστόσο, υπάρχουν άλλα τόσα που την στενοχωρούν στην Ελλάδα: από την έλλειψη δωρεάν παιδείας και την ανεργία, μέχρι την «άρρωστη» αν και «αγία» ελληνική οικογένεια. Κι είναι πολύ ενδιαφέρον πόσο η απόσταση κάνει το βλέμμα της εξαιρετικά οξύ και διεισδυτικό ακόμα και σε σημεία της καθημερινότητας που για όσους ζούμε εδώ μπορούν να περάσουν απαρατήρητα: «με στενοχωρεί η η μεσαιωνική αντίληψη κι γ εκμετάλλευση των “πιστών” από το παπαδαριό, με στενοχωρεί η διαφθορά η μαγκιά – πορδοκλανιά – κουτοπονηριά., η έλλειψη ασφάλειας σε θέματα υγείας (μας λείπουν νοσοκομεία κι /ασθενοφόρα όταν όλα τα γερμανικά σχολεία έχουν απινιδωτή), ο ωχαδερφισμός κι η έλλειψη σεβασμού στη φύση και τους συνανθρώπους».
Από τις καραβιές των προπαππούδων μας που έφευγαν για την Αμερική στις αρχές του 20ου αιώνα μέχρι τους παππούδες μας που έφευγαν γκασταρμπάιτερ μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο, μέχρι τους φίλους μας που έφυγαν στα χρόνια της κρίσης κι εκείνους που ετοιμάζουν μπαγκάζια αυτή τη στιγμή – η Ελλάδα είναι μια χώρα που αποχαιρετά βίαια συχνά τα παιδιά της. O Δημήτρης Παρσάνογλου είναι Αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνιολογίας στη Σχολή Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών του ΕΚΠΑ. Σε τι διαφέρει το σύγχρονο ελληνικό κύμα μετανάστευσης από τα παλιότερα, τον ρωτήσαμε.
«Καταρχάς δεν πρόκειται για εξίσου μαζικό κύμα μετανάστευσης και δεν λαμβάνει αυτό τον δομικό ή και ενδημικό χαρακτήρα που είχε στις δεκαετίες του 1950 και 1960», αναφέρει ο Παρσάνογλου. «Το σύγχρονο μεταναστευτικό κύμα από την Ελλάδα ήταν κατά βάση απότοκο της οικονομικής κρίσης και γνώρισε την αποκορύφωση του στα χρόνια της κρίσης. Ενώ στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες είχαμε μια τυπική εργατική/προλεταριακή μετανάστευση ανειδίκευτου ή χαμηλά ειδικευμένου εργατικού δυναμικού, το σύγχρονο κύμα αφορά σε σημαντικό – όχι απόλυτο όμως – βαθμό και υψηλά ειδικευμένο εργατικό δυναμικό. Τέλος, είναι σημαντική η διαφορά ότι σε μεγάλο βαθμό η σύγχρονη ενδοευρωπαϊκή κινητικότητα είναι πολύ πιο ελεύθερη, αφού δεν υπόκειται στις ρυθμίσεις της μεταναστευτικής πολιτικής».
Βαθιά και ουσιαστική η σχέση με την Ελλάδα
Η Μαίρη έφυγε κι εκείνη με το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης. Βαθιά καλλιεργημένη, εργατική και ταλαντούχα, χρειάστηκε να πάρει το δρόμο της ξενιτιάς για να διεκδικήσει το αυτονόητο; Μια δουλειά και μια ζωή με αξιοπρέπεια. «Η απόφαση να μεταναστεύσω υπήρξε, στη συγκεκριμένη χρονική συγκυρία, μια σωστή και αναγκαία επιλογή. Ιδιαίτερα μέσα στο περιβάλλον της οικονομικής κρίσης, η δυνατότητα να εργαστώ στο εξωτερικό μου προσέφερε σταθερότητα, επαγγελματική εξέλιξη και προοπτικές που τότε ήταν δύσκολο να βρω στην Ελλάδα.
Παρόλα αυτά, όσο καλά κι αν είμαι στην Ολλανδία και όσο κι αν εκτιμώ τις ευκαιρίες που μου έχουν δοθεί, η σχέση μου με την Ελλάδα παραμένει βαθιά και ουσιαστική. Κάθε φορά που επιστρέφω και το αεροπλάνο εισέρχεται στον ελληνικό εναέριο χώρο, αισθάνομαι με απόλυτη καθαρότητα ότι επιστρέφω στο σπίτι μου.
Η Ελλάδα είναι ο τόπος στον οποίο ανήκω. Είναι η γλώσσα, οι άνθρωποι, οι αναφορές, οι μνήμες και η ταυτότητά μου. Για τον λόγο αυτό, εάν οι συνθήκες ήταν ευνοϊκές σε επαγγελματικό, οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο, θα επέστρεφα χωρίς δισταγμό».
Ελληνες μετανάστες με ψηλά προσόντα
Οι άνθρωποι που αποφασίζουν να εγκαταλείψουν τα τελευταία χρόνια την Ελλάδα έχουν ένα πολύ πιο μεικτό προφίλ από ό,τι τις προηγούμενες δεκαετίες, υπογραμμίζει ο Αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνιολογίας του ΕΚΠΑ, Δημήτρης Παρσάνογλου. «Είναι σε μεγάλο βαθμό άνθρωποι με υψηλά προσόντα, οι οποίοι είτε δεν βρίσκουν ικανοποιητικούς όρους εργασίας στη χώρα μας και προτιμούν να μετοικήσουν σε κάποια άλλη, π.χ. γιατροί στη Σουηδία ή μηχανικοί στις χώρες του Κόλπου αλλά και άτομα που παραμένουν στη χώρα όπου έκαναν ένα μέρος ή ολοκλήρωσαν τις σπουδές τους, είτε προτιμούν να ετεροαπασχοληθούν σε κάποια άλλη χώρα παρά στην Ελλάδα. Είναι χαρακτηριστικό ότι μαζί με τη μετανάστευση διανοητικών εργαζόμενων στη Γερμανία, μεταναστεύουν και άνθρωποι που δουλεύουν σε εστιατόρια με καλύτερες αμοιβές και όρους εργασίας από ό,τι στην Ελλάδα».
Στο ξεκίνημα μιας ακόμα μακριάς και δύσκολης ημέρας συζητάμε με τον Μενέλαο. Ωστόσο, αυτός ο γεμάτος ενέργεια και όνειρα νέος άντρας είναι ενθουσιασμένος από τη ζωή του στο «Μεγάλο Μήλο», όπου ζει τα τελευταία χρόνια. «Στην Αμερική το όριο είναι ο ουρανός, η Ελλάδα δυστυχώς είναι μια μικρή χώρα», μας λέει. «Στην Αμερική τώρα υπηρετώ τη θητεία μου και μετά έχω προοπτικές, στην Ελλάδα τι να κάνω; Τον σεκιούριτι ή τον σερβιτόρο; Έφυγα μετά τον κόβιντ και επί 4 χρόνια ήμουν με ένα ηλεκτρικό μηχανάκι πάνω κάτω στην Νέα Υόρκη, οι αποστάσεις είναι τεράστιες, οι ρυθμοί είναι πάρα πολύ γρήγοροι, είναι δύσκολο να πάρεις χαρτιά, σε αντιμετωπίζουν σαν να είσαι δούλος. Είναι δύσκολο εδώ να βρεις δουλειά και να επιβιώσεις – θέλει κοχόνες… Ωστόσο, εκτός από τους δικούς μου και τις διακοπές, δεν μου λείπει κάτι από τη χώρα μου.
Η νοοτροπία της Ελλάδας είναι χρόνια πίσω, πρέπει να εκσυγχρονιστεί σε πολλούς τομείς. Εγώ είμαι υπερήφανος που είμαι από την Ελλάδα, ωστόσο οι άνθρωποί της την καταστρέφουν, η χώρα μας μένει πίσω. Αν δεν αλλάξει η νοοτροπία μας, δεν θα γίνει τίποτα. Είμαστε μίζεροι, δεν ανοίγει το μυαλό μας, μένουμε στάσιμοι. Ωστόσο, η Ελλάδα μου έμαθε να μην τα παρατάω ποτέ, να επιβιώνω. Είναι δύσκολη η ξενιτιά, αλλά και στην Ελλάδα οι φίλοι μου τα βγάζουν εξίσου δύσκολα πέρα».
Απομακρύνεται η προοπτική επιστροφής
Η Ελλάδα δίνει μάχη – ή έτσι τουλάχιστον διατείνεται – για να φέρει πίσω τους νέους ανθρώπους που έδιωξε βίαια τα χρόνια της κρίσης. Κι οι ίδιοι την νοσταλγούν, όπως αναφέρει ο Παρσάνογλου, ωστόσο οι συνθήκες στην αγορά εργασίας και οι μειωμένες κοινωνικές παροχές απομακρύνουν την προοπτική της επιστροφής. Πως αλλάζει ζει την κοινωνία μας το γεγονός ότι ο ανθός της ζει μακριά;
«Η ελληνική κοινωνία έχει μάθει να ζει με έντονη κινητικότητα ανθρώπων, που είτε φεύγουν είτε έρχονται στη χώρα», λέει ο Παρσάνογλου. «Από αυτή την άποψη, δεν επιφέρει κάποια δραστική αλλαγή η αποδημία (νέων) ανθρώπων. Καθιστά όμως προβληματική την όποια προοπτική αλλαγής των συνθηκών που είναι σε μεγάλο βαθμό οι γενεσιουργές αιτίες της φυγής αυτής. Δημιουργεί δηλαδή ένα συναίσθημα ματαίωσης, του τύπου “έτσι είναι τα πράγματα στην Ελλάδα, δεν πρόκειται να αλλάξουν” ή “αν θέλεις να πετύχεις κάποια πράγματα, πρέπει να φύγεις από τη χώρα”.
Το ότι υπάρχει για τους νέους και τις νέες αυτή η “οδός διαφυγής” λειτουργεί ως βαλβίδα ασφαλείας, καθιστά ωστόσο ακόμα δυσκολότερη την όποια αναγκαία αλλαγή, η οποία είναι πολύ συγκεκριμένη: η αγορά εργασίας στην Ελλάδα πρέπει να επενδύσει στο ανθρώπινο δυναμικό, κάτι που με ελάχιστες εξαιρέσεις αποφεύγει να κάνει, είτε στον ιδιωτικό είτε στον δημόσιο τομέα».
