Μήπως αυτή είναι η «μεγάλη στιγμή» της ανατροπής του καθεστώτος στο Ιράν; Σε αυτό το ερώτημα που αιωρείται πίσω από κάθε μαζικό κίνημα διαμαρτυρίας επιχειρεί να απαντήσει η Amanda Taub των New York Times.

Θα επέλθει πραγματική αλλαγή; Ή οι κινητοποιήσεις θα αποδειχθούν απλώς μια προσωρινή έκρηξη λαϊκής οργής;

Συνήθως ισχύει το δεύτερο, σχολιάζει η Taub. Όμως κάποιες φορές – όπως στην Αίγυπτο το 2011, στην Ουκρανία το 2014, στο Σουδάν το 2019, στη Σρι Λάνκα το 2022 – η «μεγάλη στιγμή» όντως έρχεται.

Καθεστώτα καταρρέουν, ηγέτες διαφεύγουν και κάτι νέο, αν κι όχι πάντα καλύτερο, ξεκινά.

Αυτό ακριβώς είναι το ερώτημα και για τις διαδηλώσεις στο Ιράν, που άρχισαν στα τέλη Δεκεμβρίου. Προς το παρόν, δεν υπάρχει απάντηση: μόνο εκ των υστέρων μπορεί να φανεί αν πρόκειται για τη «μεγάλη στιγμή».

Αυτό που μπορεί τώρα να απαντηθεί είναι: τι είναι καινούργιο αυτή τη φορά;

Τι ισχύει σήμερα που δεν ίσχυε σε προηγούμενα κύματα κοινωνικής αναταραχής στο Ιράν, όπως στη μαζική εξέγερση του 2022, μετά τον θάνατο μιας νεαρής γυναίκας στα χέρια της αστυνομίας; Τότε το καθεστώς άντεξε.

Τι έχει αλλάξει στο Ιράν;

Ορισμένα κρίσιμα δεδομένα έχουν αλλάξει από το 2022. Η οικονομία βρίσκεται σε χειρότερη κατάσταση και ο ανεξέλεγκτος πληθωρισμός έχει επιφέρει σημαντικές δυσκολίες στον πληθυσμό. Η ιρανική κυβέρνηση φαίνεται να αναγνωρίζει ότι οι πολίτες έχουν πραγματικά παράπονα και έχει υποσχεθεί οικονομικές ενισχύσεις για την ανακούφιση των πιέσεων. Όμως το ποσό ήταν τόσο μικρό – περίπου 7 δολάρια τον μήνα – που η κίνηση προκάλεσε ακόμη μεγαλύτερη οργή.

Παράλληλα, το Ιράν αντιμετωπίζει σαφώς αυξημένες εξωτερικές απειλές. Ο «άξονας της αντίστασης», το δίκτυο συμμάχων και ένοπλων οργανώσεων που στο παρελθόν λειτουργούσε αποτρεπτικά, έχει αποδυναμωθεί στον Λίβανο και στη Συρία. Ο πρόεδρος Τραμπ, ο οποίος βομβάρδισε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις μαζί με το Ισραήλ το περασμένο καλοκαίρι, απειλεί με νέες στρατιωτικές επιθέσεις.

Νωρίτερα αυτή την εβδομάδα, το Ιράν φάνηκε να αναδιπλώνεται από προηγούμενες απειλές για εκτελέσεις διαδηλωτών, υπό τον φόβο αμερικανικής στρατιωτικής δράσης, ενώ την ίδια στιγμή συνέχιζε τη βίαιη καταστολή.

Συνολικά, αυτοί οι παράγοντες δείχνουν ένα καθεστώς εξαιρετικά ευάλωτο, σύμφωνα με τον Ντάνιελ Σόμπελμαν, καθηγητή στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και ειδικό στη στρατηγική αποτροπής του Ιράν.

Το διαδίκτυο έχει διακοπεί, καθιστώντας δύσκολη την επιβεβαίωση των θυμάτων. Ωστόσο, σε αναφορές που κατάφεραν να διαρρεύσουν, αυτόπτες μάρτυρες λένε ότι οι κυβερνητικές δυνάμεις έχουν αρχίσει να πυροβολούν άοπλους διαδηλωτές. Ανώτερος αξιωματούχος του υπουργείου Υγείας, μιλώντας ανώνυμα, δήλωσε ότι περίπου 3.000 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί σε όλη τη χώρα από την έναρξη των κινητοποιήσεων.

Τι δεν έχει αλλάξει;

Τα καθεστώτα συνήθως διαλύονται εκ των έσω πριν καταρρεύσουν. Κέντρα εξουσίας, όπως οι δυνάμεις ασφαλείας, μπορεί αιφνιδίως να αποσύρουν τη στήριξή τους. Στο Ιράν, όμως, δεν υπάρχουν μέχρι στιγμής σαφή σημάδια τέτοιας ρήξης.

Όπως σημειώνει η Μόνα Τατζαλί, επισκέπτρια ερευνήτρια στο Στάνφορντ, δεν διαφαίνεται ακόμη ξεκάθαρη διάσπαση στον μηχανισμό ασφαλείας. Υπάρχουν μεμονωμένα βίντεο με χαμηλόβαθμα μέλη της πολιτοφυλακής Μπασίτζ που αρνήθηκαν να πυροβολήσουν, αλλά αυτά παραμένουν αποσπασματικά και δεν αποτελούν ένδειξη μιας ευρύτερης αποστασίας.

Η εκτέλεση εντολών για βίαιη καταστολή, εξάλλου, μπορεί να ενισχύσει την πίστη στο καθεστώς: αν αυτό καταρρεύσει, οι υπεύθυνοι ενδέχεται να διωχθούν ποινικά ή να βρεθούν αντιμέτωποι με αντίποινα.

Τέλος, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι οι διαδηλωτές διαθέτουν την οικονομική ισχύ που θα μπορούσε να αναγκάσει ένα αυταρχικό καθεστώς σε σοβαρές παραχωρήσεις. Παρότι οι έμποροι των παζαριών συμμετέχουν ενεργά – γεγονός με έντονο συμβολισμό – η πραγματική οικονομική πίεση, που θα μπορούσε να προκληθεί στον τομέα του πετρελαίου και φυσικού αερίου, δεν υφίσταται.

Συμπερασματικά, οι μαζικές διαδηλώσεις στο Ιράν ενδέχεται να οδηγήσουν σε αιφνίδιες πολιτικές εξελίξεις.

Όμως το κρίσιμο ερώτημα αφορά το μεσοπρόθεσμο και μακροπρόθεσμο μέλλον. Η βίαιη καταστολή δεν λύνει τα βαθύτερα αίτια της δυσαρέσκειας, οι περιφερειακές αδυναμίες παραμένουν και, αργά ή γρήγορα, θα υπάρξει νέος σπινθήρας κοινωνικής αναταραχής.