Πρωτομαγιά του 1976, ξημερώματα Σαββάτου. Ο Αλέκος Παναγούλης οδηγεί το Fiat Mirafiori επί της λεωφόρου Βουλιαγμένης με κατεύθυνση προς Γλυφάδα. Υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες το αυτοκίνητό εκτρέπεται και συντρίβεται σε παρακείμενο κατάστημα. Λίγα λεπτά αργότερα, ο βουλευτής και κορυφαία μορφή της αντίστασης κατά του δικτατορικού καθεστώτος, αφήνει την τελευταία πνοή.
Η 1η Μάη σε όλον τον κόσμο τιμάται ως η μέρα της εργατικής τάξης. Στην Ελλάδα τη μέρα αυτή είναι πιο ισχυρός ο συμβολισμός καθώς έρχεται να προστεθεί η μνήμη των 200 κομμουνιστών που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή το 1944 αλλά και ο θάνατος του Αλέκου Παναγούλη την Πρωτομαγιά του 1976. Η μνήμη των 200 της Καισαριανής επανήλθε με συγκλονιστικό τρόπο, λόγω της ανακάλυψης των φωτογραφικών ντοκουμέντων. Η εξουσία, ειδικά οι σημερινοί εκφραστές της, πολύ θα ήθελε να σβηστεί η μνήμη του Α. Παναγούλη κι έχει σοβαρούς λόγους για αυτό.
Το γεγονός: Πρωτομαγιά του 1976, ξημερώματα Σαββάτου. Ο Αλέκος Παναγούλης οδηγεί το Fiat Mirafiori επί της λεωφόρου Βουλιαγμένης με κατεύθυνση προς Γλυφάδα. Υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες το αυτοκίνητό εκτρέπεται και συντρίβεται σε παρακείμενο κατάστημα. Λίγα λεπτά αργότερα, ο βουλευτής και κορυφαία μορφή της αντίστασης κατά του δικτατορικού καθεστώτος, αφήνει την τελευταία πνοή.
Ο ΑΝΤΙΣΤΑΣΙΑΚΟΣ
Γεννημένος στη Γλυφάδα το 1939 ο Α. Παναγούλης σπούδασε στη Σχολή Μηχανολόγων του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 εντάχθηκε στη νεολαία της Ενωσης Κέντρου. Όταν εκδηλώθηκε το πραξικόπημα της 21ης Απρίλη βρισκόταν στη Βέροια, όπου υπηρετούσε τη στρατιωτική του θητεία. Λιποτάκτησε και ίδρυσε την οργάνωση «Ελληνική Αντίσταση». Μετέβη για ένα διάστημα στην Κύπρο, επέστρεψε στην Ελλάδα έχοντας προμηθευτεί εκρηκτικά για τη δολοφονία του δικτάτορα Γ. Παπαδόπουλου.
Το πρωί της 13ης Αυγούστου 1968 ο δικτάτορας κατευθυνόταν προς την Αθήνα από το Λαγονήσι με τη συνοδεία του. Μεταξύ 31ου και 32ου χιλιομέτρου μια ισχυρή έκρηξη άνοιξε δύο μεγάλες τρύπες στο οδόστρωμα χωρίς όμως συνέπειες, καθυστέρησε λίγα δευτερόλεπτα. Ανακαλύφτηκε ο Αλέξανδρος Παναγούλης, κρυμμένος κάτω από ένα βράχο. Παρέμεινε σιωπηλός, είπε μόνο ότι δεν είχε συνεργούς, μόνο έπειτα από δύο μέρες εξακριβώθηκε η ταυτότητά του.
Οδηγήθηκε στο άντρο των βασανιστηρίων της ΕΣΑ. Την ανάκρισή του ανέλαβε ένας από τους πλέον διαβόητους βασανιστές, ο ταγματάρχης Θεόδωρος Θεοφιλογιαννάκος, ενώ το ίδιο βράδυ κατέφτασε ο διοικητής της ΕΣΑ αντισυνταγματάρχης Δημήτριος Ιωαννίδης. Ο Θεοφιλογιαννάκος τον χτυπούσε κατ’ επανάληψη σε όλο το κορμί με ένα καλώδιο, ενώ οι Μάλλιος και ο Μπάμπαλης, του είχαν περάσει σιδερένια βελόνα στην ουρήθρα, θερμαίνοντάς τη για να προκαλέσουν ακόμα περισσότερο πόνο. Ο Παναγούλης μεταφέρθηκε στο 401 στρατιωτικό νοσοκομείο σε κώμα, αλυσοδεμένος στο κρεβάτι του.
Το προανακριτικό πόρισμα του Θεοφιλογιαννάκου δημοσιεύθηκε στις εφημερίδες στις 20 Οκτωβρίου. Γινόταν λόγος για τις λεπτομέρειες της απόπειρας που οργάνωσε ο Παναγούλης αλλά και για το ρόλο του Πολύκαρπου Γεωρκάτζη, υπουργού Εσωτερικών και Άμυνας της Κύπρου που φερόταν να είχε προμηθεύσει τα εκρηκτικά. Ο Π. Γεωρκάτζης υπέβαλε παραίτηση, αλλά τον κάλυψε με δηλώσεις του ο ίδιος ο Μακάριος, μη αποδεχόμενος την παραίτησή του. Η χούντα έστειλε τελεσίγραφο στον Κύπριο πρόεδρο, απειλώντας τον με διακοπή των διπλωματικών σχέσεων Ελλάδας-Κύπρου. Έτσι, στις 27 Οκτωβρίου ο Π. Γεωρκάτζης έφυγε στο Λονδίνο και την 1η Νοεμβρίου έστειλε από εκεί νέα επιστολή παραίτησης, την οποία ο Μακάριος αυτή τη φορά αποδέχτηκε.
Στις 4 Νοεμβρίου άρχισε η δίκη του Αλ. Παναγούλη και των άλλων συλληφθέντων μελών της οργάνωσής του. Η απόφαση του Έκτακτου Στρατοδικείου εκδόθηκε στις 17 Νοεμβρίου. Ο Αλ. Παναγούλης καταδικάστηκε δις εις θάνατο. Ο Λευτέρης Βερυβάκης, πολύ αργότερα υπουργός κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ, καταδικάστηκε σε ισόβια δεσμά. Για την ίδια υπόθεση καταδικάστηκαν οι: Ι.Κλωνιζάκης (24 χρόνια),Ν. Λεκανίδης (23 χρόνια), Γ. Ελευθεριάδης (18 χρόνια),Ν. Ζαμπέλης (18 χρόνια), Γ. Αβράμης (16 χρόνια), Σ. Γιώτας (10 χρόνια). Οι Αρ. Κλωνιζάκης, Ι. Βαλασέλης και Α. Πρίντεζης καταδικάστηκαν σε ποινές 1-4 ετών με αναστολή, ενώ οι Μ. Παπούλιας, Α. Σιγάλας και Δ. Τιμογιαννάκης αθωώθηκαν.
Η εκτέλεση έπρεπε να πραγματοποιηθεί μέσα σε τρία 24ωρα το αργότερα, αν δεν δινόταν χάρη. Ο Αλ. Παναγούλης αρνήθηκε όμως κατηγορηματικά να υποβάλει αίτηση χάριτος. Ξεσηκώθηκε παγκόσμια κατακραυγή και ασκήθηκαν σοβαρότατες διεθνείς πιέσεις να αποτραπεί η εκτέλεση. Η χούντα υπέκυψε και έτσι σιωπηρά η ποινή παρέμεινε ανεκτέλεστη. Ο Παναγούλης μεταφέρθηκε στις φυλακές της Αίγινας και κατόπιν στις φυλακές Μπογιατίου, χωρίς να θεωρείται πια μελλοθάνατος. Δραπέτευσε από τη φυλακή στις 5 Ιουνίου 1969, συνελήφθη όμως εκ νέου και οδηγήθηξε σε απομόνωση. Επιχείρησε να δραπετεύσει αρκετές φορές ανεπιτυχώς.
Τον Αύγουστο του 1973 –μετά από τεσσεράμισι σχεδόν χρόνια φυλάκισης– απελευθερώθηκε βάση της γενικής αμνηστίας με αφορμή τις βουλευτικές εκλογές που ειχαν προγραμματιστεί για τις 10 Φεβρουαρίου 1974. Αυτοεξορίστηκε εκ νέου, αυτή τη φορά στην Φλωρεντία της Ιταλίας, για να επαναδραστηριοποιηθεί στην αντίσταση, ουσιαστικά όμως συνέχισε την αντίσταση στην Ελλάδα ερχόμενος κρυφά.
ΜΕΤΑ ΤΗ ΧΟΥΝΤΑ
Μετά την πτώση της χούντας ανασύστησε την ΕΔΗΝ (Ελληνική Δημοκρατική Νεολαία), της οποίας υπήρξε αρχηγός μέχρι τον θάνατό του. Στις πρώτες εκλογές της μεταπολίτευσης, στις 17 Νοεμβρίου του 1974, ο Παναγούλης εξελέγη βουλευτής στη Β’ Αθηνών, με την Ένωση Κέντρου-Νέες Δυνάμεις (ΕΚ-ΝΔ), θέτοντας ως πρωταρχικό του στόχο την αποκάλυψη όσων πολιτικών είχαν συνεργαστεί με τη χούντα και την απομόνωσή τους από το πολιτικό σκηνικό.
Λίγο μετά την εκλογή του έρχεται σε ρήξη με την ηγεσία του κόμματός γιατί είχε συγκεντρώσει στοιχεία για τη συνεργασία του Δημήτρη Τσάτσου με το χουντικό καθεστώς, με συνέπεια να αρνηθεί να συνυπάρξει με τον «προδότη» στο ίδιο κόμμα. Παρέμεινε όμως στη Βουλή ως ανεξάρτητος βουλευτής. Έρχεται σε ανοιχτή αντιπαράθεση με τον Υπουργό Εθνικής Αμύνης, Ευάγγελο Αβέρωφ και τον Δημήτρη Τσάτσο. Δέχθηκε πολιτικές πιέσεις αλλά και απειλές για τη ζωή του για να αποσύρει τις καταγγελίες του, όπως διαρρήξεις στο πολιτικό του γραφείο, μηνύματα που του άφηναν άγνωστοι κλπ.
Ο Παναγούλης απέκτησε πρόσβαση σε τμήμα των αρχείων της ΕΣΑ, το οποίο επέλεξε να δημοσιεύσει από τις 19 Απριλίου 1976 στον ημερήσιο Τύπο. Επρόκειτο για φωτοτυπίες σημειωμάτων, εκθέσεων, καταλόγων αντιστασιακών και αναφορών. Τελικά, με εντολή του επιτρόπου του Διαρκούς Στρατοδικείου η δημοσίευση των εγγράφων απαγορεύθηκε προκειμένου να ελεγχθεί η εγκυρότητά τους. Σύμφωνα με τον Παναγούλη , μέσα από τα ε αρχεία θα αποκαλυπτόταν η δράση συνεργατών της δικτατορίας πέραν όσων είχαν ήδη δικαστεί και καταδικαστεί, εκθέτοντας και τα πρόσωπα που είχαν συμβάλει στη συγκάλυψή τους. Σε αυτό το πλαίσιο πρχώρησε σε νέες καταγγελίες εναντίον του υπουργού Εθνικής Αμύνης της Νέας Δημοκρατίας Ευάγγελου Αβέρωφ, στον οποίο χρέωνε προσπάθεια απόκρυψης των εν λόγω στοιχείων
Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ: ΔΥΣΤΥΧΗΜΑ Ή ΔΟΛΟΦΟΝΙΑ;
Χωρίς να πτοηθεί από την απόφαση του Μ. Ζούβελου, ανακοίνωσε ότι πρόθεσή του ήταν, λίγες μέρες αργότερα, να παραδώσει όλα τα τεκμήρια που είχε στην κατοχή του στη Βουλή. Δεν πρόλαβε όμως. Τα ξημερώματα της Πρωτομαγιάς του 1976, ο Παναγούλης οδηγούσε το Fiat Mirafiori – που του είχε κάνει δώρο η Οριάνα Φαλάτσι – στη Λεωφόρο Βουλιαγμένης, με κατεύθυνση προς τη Γλυφάδα. Πίσω του, σε κοντινή απόσταση, ακολουθούσαν – σύμφωνα με μάρτυρες – δυο ή τρία ακόμα αυτοκίνητα, τα οποία κινούνταν με μεγάλη ταχύτητα. Ένας περαστικός ταξιτζής, μαζί με τον επιβάτη του, έσπευσαν να βοηθήσουν και βρήκαν τον Παναγούλη ετοιμοθάνατο στο πίσω μέρος του Fiat. Τον έβγαλαν από το διαλυμένο αμάξι, τον έβαλαν στο ταξί, αλλά στη διαδρομή προς το νοσοκομείο ήταν ήδη νεκρός, μόλις στα 37 του χρόνια.
Οι εφημερίδες κυκλοφόρησαν την επόμενη μέρα διχασμένες. Ο φιλοκυβερνητικός τύπος μιλούσε για δυστύχημα, ο αντιπολιτευόμενος για πιθανή πολιτική δολοφονία. Ο ίδιος ο πρωθυπουργός, Κωνσταντίνος Καραμανλής, είχε δεσμευτεί για την πλήρη διαλεύκανση της υπόθεσης, η αντιπολίτευση όμως παρουσιαζόταν πολύ επιφυλακτική, ζητώντας να μη μείνει η παραμικρή σκιά. Μεγάλο τμήμα της κοινωνίας πίστευε πάντως ότι επρόκειτο για δολοφονία και αυτό φάνηκε ξεκάθαρα, λίγες μέρες μετά, στις 5 Μαΐου: Η κηδεία του μετατράπηκε σε μια παλλαϊκή συγκέντρωση διαμαρτυρίας, εκατοντάδες χιλιάδες τον αποχαιρέτησαν με το ιστορικό πλέον «ο Παναγούλης ζει». Κυριάρχησαν επίσης συνθήματα όπως «Αβέρωφ φασίστα παραιτήσου», «Έξω η ΣΙΑ», «Έξω τώρα οι Αμερικάνοι». Η Οριάνα Φαλάτσι που είχε φτάσει στην Αθήνα λίγες ώρες μετά τον θάνατο του αγαπημένου της, είχε πει συντετριμμένη, «τώρα που σκοτώθηκε ο Αλέκος, θα γεννηθώ εγώ».
Στην κηδεία ήταν παρόντες ο πρόεδρος της Βουλής, Κωνσταντίνος Παπακωνσταντίνου, ο πρόεδρος της ιταλικής βουλής, Σάντρο Περτίνι, ο πρώην πρωθυπουργός Παναγιώτης Κανελλόπουλος, εκπρόσωποι όλων των κομμάτων της αντιπολίτευσης, ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Μανώλης Γλέζος και πολλοί άλλοι επώνυμοι. Έλαμψαν όμως δια της απουσίας τους τόσο ο πρωθυπουργός Κ. Καραμανλής όσο και ο πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τσάτσος (θείος του Δ. Τσάτσου, τον οποίο ο Παναγούλης είχε αποκαλέσει προδότη). Επίσης, οι Ένοπλες Δυνάμεις δεν έστειλαν εκπρόσωπό τους.
ΟΙ ΕΡΕΥΝΕΣ
Ο εισαγγελέας Δημήτρης Τσεβάς, που ανέλαβε την έρευνα, είχε δηλώσει:
«Ερευνάται η υπόθεση προς πάσα κατεύθυνση και αφήνει μεγάλα λογικά περιθώρια στην πιθανότητα της εγκληματικής ενέργειας. Είναι περίεργο τροχαίο δυστύχημα. Τόσο περίεργο, ώστε να μην μπορεί κανείς να υποστηρίξει λογικά ότι είναι δυστύχημα»
Στο διάστημα που ακολούθησε, η αστυνομία αναζήτησε τα τρία άγνωστα αυτοκίνητα, που σύμφωνα με αυτόπτες μάρτυρες, είχαν βγάλει από την πορεία του το μοιραίο Fiat. Τέσσερις μέρες μετά το δυστύχημα, παρουσιάστηκε στη Χωροφυλακή ο Μιχάλης Στέφας, ένας 31χρονος βιοτέχνης, λέγοντας ότι ο Παναγούλης είχε χάσει τον έλεγχο του αυτοκινήτου του, μετά από πρόσκρουση στο πίσω δεξί φτερό του δικού του αυτοκινήτου, επιβεβαιώνοντας την εκδοχή του δυστυχήματος. Ισχυρίστηκε μάλιστα ότι τον εγκατέλειψε αβοήθητο, επειδή το όχημά του είχε ξένη πινακίδα, που δεν ίσχυε στην Ελλάδα και φοβήθηκε ότι θα έμπλεκε.
Έναν χρόνο αργότερα, ξεκίνησε η δίκη. Εκεί, η Αθηνά Παναγούλη, μητέρα του Αλέκου, είχε δηλώσει: “Υποτιμώ τη νοημοσύνη ολόκληρης της υφηλίου, αν καταθέσω σε αυτό το δικαστήριο ότι ο γιος μου υπήρξε θύμα τροχαίου. Ήταν δολοφονία. Διέπραξαν ένα καθ’ όλα τέλειο έγκλημα”. Υπήρχε και η «ενοχλητική» κατάθεση ενός αυτόπτη μάρτυρα που επέμενε για την εμπλοκή στο συμβάν των τριών αυτοκινήτων. Η έδρα επέβαλε τελικά ποινή 3,5 χρόνων στον Στέφα, στην έφεση μειώθηκε στους 11 μήνες φυλάκισης, η οποία εξαγοράστηκε προς 150 δραχμές την ημέρα συν ένα πρόστιμο 3.000 δραχμών. Η οικογένεια Παναγούλη μίλησε για παρωδία και αποχώρησε από το δικαστήριο.
Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗΣ
Στις φυλακές του Μπογιατίου έγραφε ποιήματα στον τοίχο του κελιού του ή σε μικροσκοπικά παλιόχαρτα, με μελάνι συχνά το ίδιο του το αίμα. Πολλά δεν διασώθηκαν. Αρκετά όμως από αυτά είτε κατάφερε να τα βγάλει από την φυλακή με διάφορους τρόπους είτε να τα ξαναγράψει αργότερα χάρη στο ισχυρό μνημονικό του.
Το 1972, ενώ ήταν ακόμη στη φυλακή, εκδίδεται στο Παλέρμο η πρώτη ποιητική του συλλογή στα Ιταλικά «Altri seguiranno: poesie e documenti dal carcere di Boyati» (Άλλοι θα ακολουθήσουν: ποίηση και ντοκουμέντα από τις Φυλακές του Μπογιατίου) με εισαγωγικό σημείωμα από τον Ιταλό πολιτικό Φερούτσιο Πάρι και τον Ιταλό σκηνοθέτη και καλλιτέχνη Πιέρ Πάολο Παζολίνι. Για το έργο του αυτό ο Α. Παναγούλης βραβεύτηκε με το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας Βιαρέτζιο (Premio Viareggio Internazionnale).
Μετά την απελευθέρωση του ο Α. Παναγούλης εξέδωσε στο Μιλάνο την δεύτερή του ποιητική συλλογή στα Ιταλικά «Vi scrivo da un carcere in Grecia» (Μέσα από Φυλακή σας γράφω στην Ελλάδα) με εισαγωγικό σημείωμα από τον Παζολίνι. Είχε προηγηθεί η έκδοση στα ελληνικά τετραδίων όπως η συλλογή με τίτλο «Η Μπογιά».
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
50 χρόνια μετά, τα ερωτήματα παραμένουν. Τυπικά κανείς δεν μπορεί να αποδείξει αυτό που το σύνολο σχεδόν της κοινωνίας θεώρησε δεδομένο: κάποιοι έκλεισαν το στόμα του Παναγούλη. Δεδομένη επίσης είχε και την ταυτότητα αυτών των «κάποιων», το γεγονός πως την επόμενη κιόλας στιγμή παντού γράφονταν και ακούγονταν συνθήματα κατά του υπουργού Εθνικής Άμυνας Ε. Αβέρωφ αλλά και των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών είναι ενδεικτικό. Είναι άξιο προσοχής το γεγονός πως αν και δεν υπήρχαν αδιάσειστα στοιχεία, η πλειοψηφία δεν είχε καμία αμφιβολία πως οι συγκεκριμένοι δε θα δίσταζαν, ήταν ικανοί να προχωρήσουν σε μια τέτοια αποτρόπαια πράξη, κι αυτό επίσης είναι ενδεικτικό.
Ας κρατήσουμε και μια «λεπτομέρεια»: το περίεργο αυτό τροχαίο ξύπνησε μνήμες. Το 1957, λίγα μέτρα πιο κάτω στον Άλιμο, συνέβη ένα εξίσου περίεργο «τροχαίο». Σε αυτό έχασε τη ζωή του ο βουλευτής της Αριστεράς στρατηγός Στέφανος Σαράφης, ο θρυλικός στρατιωτικός διοικητής του ΕΛΑΣ. Ένα αυτοκίνητο της αμερικανικής στρατιωτικής αποστολής που οδηγούσε ο αμερικανός αεροπόρος Μάριο Μουζάλι, που υπηρετούσε στη στρατιωτική βάση των ΗΠΑ, τον χτύπησε θανάσιμα και τραυμάτισε τη σύζυγό του, Μάριον Σαράφη-Πάσκοου. Το τροχαίο αυτό δυστύχημα θεωρήθηκε ως στοχευμένη δολοφονία, ο Μουζάλι φυγαδεύτηκε στις ΗΠΑ.
Σύμπτωση; Η ιστορία στέκεται με αμφιβολία απέναντι σε τέτοιες συμπτώσεις, η κοινωνία συνήθως δεν τις πιστεύει…
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας- Το βιβλίο του «Προδομένο Μεσολόγγι» κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία από τις εκδόσεις «ΤΟΠΟΣ»)
